Από τα Μνημόνια και την οικονομική επιτήρηση μέχρι την ενέργεια, τις στρατηγικές υποδομές και τις γεωπολιτικές εξαρτήσεις. Ποιος αποφασίζει τελικά για την Ελλάδα;
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία ενός κράτους που αποκαλύπτουν πολύ περισσότερα από όσα φαίνονται στην επιφάνεια ενός γεγονότος. Οι πρόσφατες εξελίξεις γύρω από την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου, με τις αδειοδοτήσεις των ερευνών βυθού, τις τουρκικές αντιδράσεις, τις NAVTEX και τις διπλωματικές ισορροπίες που συνοδεύουν ένα έργο στρατηγικής σημασίας, αποτελούν μία τέτοια στιγμή. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ενεργειακό έργο. Πρόκειται για μια υπόθεση που αγγίζει την ενεργειακή ασφάλεια, τα κυριαρχικά δικαιώματα, τις διεθνείς σχέσεις και, τελικά, την ίδια τη δυνατότητα ενός κράτους να σχεδιάζει και να υλοποιεί αυτόνομα τη στρατηγική του. Και ίσως εδώ πρέπει να σταθούμε και να θέσουμε ένα ερώτημα που αποφεύγουμε συστηματικά να συζητήσουμε:
Πόσο πραγματικά κυρίαρχη είναι σήμερα η Ελλάδα;
Όχι στα χαρτιά. Όχι μόνο ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του ΝΑΤΟ και της διεθνούς κοινότητας. Αλλά στην πραγματική άσκηση της πολιτικής, της οικονομικής και της γεωπολιτικής της εξουσίας. Γιατί η εθνική κυριαρχία δεν περιορίζεται στην ύπαρξη μιας σημαίας, μιας Βουλής, μιας κυβέρνησης και ενός Συντάγματος. Προϋποθέτει και κάτι ακόμη: την ουσιαστική δυνατότητα ενός λαού και των εκλεγμένων αντιπροσώπων του να καθορίζουν το μέλλον του τόπου τους. Και αυτή ακριβώς η δυνατότητα είναι που αξίζει να εξετάσουμε, από το 2010 μέχρι σήμερα.
2010: Η αρχή μιας νέας πραγματικότητας
Τον Μάιο του 2010 η Ελλάδα εισέρχεται στο πρώτο πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής.
Η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σοβαρή δημοσιονομική και χρηματοδοτική κρίση. Η πρόσβαση στις διεθνείς αγορές έχει καταστεί εξαιρετικά δύσκολη και η κυβέρνηση προσφεύγει στον μηχανισμό χρηματοδοτικής στήριξης της Ευρωζώνης και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Αυτό που ακολουθεί, όμως, δεν είναι απλώς ένας δανεισμός. Είναι η εφαρμογή ενός εκτεταμένου προγράμματος οικονομικής προσαρμογής, με δεσμεύσεις και παρεμβάσεις στη δημοσιονομική πολιτική, στο ασφαλιστικό, στην αγορά εργασίας, στη δημόσια διοίκηση, στις συντάξεις, στους μισθούς και στη λειτουργία της οικονομίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αποκτούν κεντρικό ρόλο στην αξιολόγηση και παρακολούθηση της εφαρμογής των συμφωνημένων πολιτικών.
Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη τομή.
Η ελληνική κυβέρνηση εξακολουθεί να νομοθετεί. Η Βουλή εξακολουθεί να ψηφίζει. Οι εκλογές εξακολουθούν να διεξάγονται. Όμως το εύρος των διαθέσιμων πολιτικών επιλογών περιορίζεται δραστικά από τις δεσμεύσεις του προγράμματος και την ανάγκη εξασφάλισης των επόμενων δόσεων χρηματοδότησης. Η δημοκρατική διαδικασία εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά η οικονομική πολιτική δεν καθορίζεται πλέον αποκλειστικά στο εσωτερικό της χώρας. Αυτή είναι η πρώτη ουσιαστική διάσταση της μειωμένης οικονομικής κυριαρχίας.
2010–2018: Το πραγματικό κόστος της οικονομικής επιτήρησης
Για να αντιληφθούμε το μέγεθος της αλλαγής, αρκεί να εξετάσουμε ορισμένα οικονομικά δεδομένα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας, στο πλαίσιο των τριών προγραμμάτων χρηματοδοτικής στήριξης εκταμιεύθηκαν συνολικά 288,7 δισεκατομμύρια ευρώ δανείων προς την Ελλάδα. Από αυτά, 256,6 δισ. προήλθαν από ευρωπαϊκούς μηχανισμούς και κράτη της Ευρωζώνης και 32,1 δισ. από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Πρόκειται για ένα τεράστιο χρηματοδοτικό πρόγραμμα, το οποίο συνοδεύτηκε από εκτεταμένες δεσμεύσεις και διαδοχικά πακέτα μεταρρυθμίσεων.
Την ίδια περίοδο, όμως, η ελληνική οικονομία υπέστη μια πρωτοφανή συρρίκνωση. Το πραγματικό ΑΕΠ μειώθηκε σωρευτικά κατά περίπου 26,3% από το 2008 έως το 2013. Η ανεργία έφτασε στο 27,7% το 2013, ενώ η ιδιωτική επένδυση κατέρρευσε. Και το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ακόμη και το 2025 το πραγματικό ΑΕΠ της χώρας παρέμενε σχεδόν 14% χαμηλότερο από το επίπεδο του 2008. Αυτά δεν είναι απλώς αριθμοί. Αντιπροσωπεύουν επιχειρήσεις που έκλεισαν, θέσεις εργασίας που χάθηκαν, νέους ανθρώπους που μετανάστευσαν, οικογένειες που φτωχοποιήθηκαν και μια ολόκληρη κοινωνία που αναγκάστηκε να προσαρμοστεί σε μια νέα πραγματικότητα. Εδώ πρέπει να θέσουμε ένα κρίσιμο ερώτημα:
Μπορεί μια χώρα να θεωρείται ότι ασκεί πλήρως την οικονομική της κυριαρχία όταν η δυνατότητα καθορισμού της δημοσιονομικής και αναπτυξιακής της πολιτικής εξαρτάται σε τόσο μεγάλο βαθμό από εξωτερικούς χρηματοδοτικούς μηχανισμούς;
Το ερώτημα δεν αφορά την αναγκαιότητα της χρηματοδοτικής στήριξης εκείνης της περιόδου. Αφορά το τίμημα που καταβάλλει μια κοινωνία όταν η οικονομική της εξάρτηση μετατρέπεται σε μακροχρόνιο περιορισμό πολιτικών επιλογών.
2012–2015: Η επιτήρηση γίνεται κανονικότητα
Το δεύτερο Μνημόνιο του 2012 δεν αποκαθιστά την οικονομική αυτονομία της χώρας. Αντίθετα, διευρύνει το πλαίσιο των δεσμεύσεων. Ακολουθεί η αναδιάρθρωση του ελληνικού δημόσιου χρέους μέσω του PSI, η ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών, νέες δημοσιονομικές παρεμβάσεις και ένα ακόμη εκτεταμένο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων. Η Ελλάδα δεν βρίσκεται πλέον απλώς σε μια προσωρινή κατάσταση οικονομικής διαχείρισης έκτακτης ανάγκης. Βρίσκεται σε μια πολυετή διαδικασία κατά την οποία κρίσιμες αποφάσεις για τη λειτουργία της οικονομίας συνδέονται με συμφωνίες και αξιολογήσεις των δανειστών.
Το 2015 έρχεται η κορύφωση της πολιτικής και θεσμικής αντίφασης.
Στις 5 Ιουλίου πραγματοποιείται δημοψήφισμα. Οι πολίτες απορρίπτουν με ποσοστό 61,31% την πρόταση που είχε τεθεί προς έγκριση. Λίγες ημέρες αργότερα, η κυβέρνηση συμφωνεί σε νέο πρόγραμμα χρηματοδοτικής στήριξης, το τρίτο Μνημόνιο. Ανεξάρτητα από τις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες που οδήγησαν σε αυτή την απόφαση, το γεγονός δημιουργεί ένα ιστορικό ερώτημα που παραμένει ανοιχτό:
Ποια είναι η πραγματική δύναμη της λαϊκής εντολής όταν η εφαρμογή της προσκρούει σε ένα πλαίσιο εξωτερικών οικονομικών και χρηματοδοτικών περιορισμών;
Δεν πρόκειται για άρνηση των διεθνών υποχρεώσεων ούτε για αμφισβήτηση της ανάγκης χρηματοδοτικής στήριξης εκείνης της περιόδου. Πρόκειται για τη διαπίστωση ότι η οικονομική εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε περιορισμό της πολιτικής αυτονομίας. Και αυτό είναι ένα ζήτημα βαθιά δημοκρατικό.
2015–2018: Όταν η δημόσια περιουσία γίνεται μέρος της συμφωνίας
Μια ακόμη σημαντική πτυχή της περιόδου είναι η διαχείριση της δημόσιας περιουσίας. Με το τρίτο πρόγραμμα δημιουργείται η Ελληνική Εταιρεία Συμμετοχών και Περιουσίας, γνωστή ως Υπερταμείο, με ορίζοντα λειτουργίας 99 ετών. Στο χαρτοφυλάκιό της εντάσσονται συμμετοχές σε δημόσιες επιχειρήσεις και περιουσιακά στοιχεία, ενώ στο ευρύτερο πλαίσιο λειτουργεί και ο μηχανισμός ιδιωτικοποιήσεων μέσω του ΤΑΙΠΕΔ. Χρειάζεται εδώ μια ουσιαστική διευκρίνιση: το Υπερταμείο δεν αποτελεί ιδιοκτησία των δανειστών. Είναι εταιρεία του ελληνικού Δημοσίου, με ειδικό θεσμικό πλαίσιο διοίκησης και διαχείρισης. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί την πολιτική συζήτηση για τη μακροχρόνια δέσμευση της δημόσιας περιουσίας και τα όρια που αυτή δημιουργεί στις μελλοντικές επιλογές μιας κυβέρνησης.
Εδώ δεν αρκεί να συζητήσουμε αν μια ιδιωτικοποίηση είναι καλή ή κακή. Πρέπει να εξετάσουμε κάτι βαθύτερο: ποιος καθορίζει τη στρατηγική διαχείρισης κρίσιμων δημόσιων περιουσιακών στοιχείων και πόσο εύκολα μπορεί μια μελλοντική κυβέρνηση να αναθεωρήσει τις επιλογές αυτές;
Η δημόσια περιουσία δεν είναι απλώς ένα σύνολο ακινήτων, επιχειρήσεων και υποδομών. Είναι ένα εργαλείο οικονομικής πολιτικής, ανάπτυξης και άσκησης δημόσιας εξουσίας. Όταν η διαχείρισή της εντάσσεται σε μακροχρόνιες θεσμικές και συμβατικές δεσμεύσεις, η δυνατότητα μελλοντικών πολιτικών αλλαγών αποκτά συγκεκριμένα όρια.
2018–2022: Τα Μνημόνια τελειώνουν, οι δεσμεύσεις συνεχίζονται
Τον Αύγουστο του 2018 ολοκληρώνεται το τρίτο πρόγραμμα χρηματοδοτικής στήριξης. Η Ελλάδα βγαίνει από τα Μνημόνια. Αυτό είναι ένα πραγματικό θεσμικό γεγονός. Δεν πρέπει να το παραβλέπουμε. Ωστόσο, η έξοδος από το πρόγραμμα δεν συνεπάγεται αυτόματη επιστροφή σε ένα καθεστώς πλήρους δημοσιονομικής και οικονομικής αυτονομίας. Ακολουθεί το καθεστώς ενισχυμένης εποπτείας, το οποίο διατηρεί μηχανισμούς παρακολούθησης της οικονομικής κατάστασης και των δεσμεύσεων που είχαν αναληφθεί. Η ενισχυμένη εποπτεία ολοκληρώνεται στις 20 Αυγούστου 2022.
Παράλληλα, όμως, συνεχίζεται η μεταπρογραμματική παρακολούθηση από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, ενώ η Ελλάδα συμμετέχει στο γενικότερο ευρωπαϊκό πλαίσιο οικονομικού και δημοσιονομικού συντονισμού. Το 2026 η Ελλάδα εξακολουθεί να υπόκειται στη μεταπρογραμματική παρακολούθηση, ενώ συμμετέχει και στο νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο δημοσιονομικών κανόνων. Επομένως, η πολιτική συζήτηση δεν μπορεί να τελειώνει στη φράση «βγήκαμε από τα Μνημόνια».
Το πραγματικό ερώτημα είναι τι απέμεινε από τις δεσμεύσεις εκείνης της περιόδου, ποιες επιλογές παραμένουν περιορισμένες και ποια περιθώρια έχει μια εκλεγμένη κυβέρνηση να χαράξει διαφορετική πολιτική. Το δημόσιο χρέος: Από την κρίση στη διαρκή εξάρτηση
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ελληνικής οικονομικής πραγματικότητας είναι το δημόσιο χρέος. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Οργανισμού Διαχείρισης Δημοσίου Χρέους, το χρέος της γενικής κυβέρνησης στο τέλος του 2025 ανερχόταν σε περίπου 363 δισεκατομμύρια ευρώ, δηλαδή στο 146,1% του ΑΕΠ. Ασφαλώς, η εικόνα έχει βελτιωθεί σε σχέση με προηγούμενα χρόνια. Η Ελλάδα καταγράφει πρωτογενή πλεονάσματα (αποτέλεσμα υπερφορολόγησης) και το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ αποκλιμακώνεται. Αλλά η αποκλιμάκωση ενός δείκτη δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με οικονομική ανεξαρτησία.
Η χώρα εξακολουθεί να φέρει ένα από τα υψηλότερα δημόσια χρέη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ σημαντικό μέρος του βρίσκεται στα χέρια επίσημων ευρωπαϊκών πιστωτών. Η μεγάλη διάρκεια αποπληρωμής και οι ευνοϊκοί όροι δανεισμού αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα για τη διαχείριση του χρέους. Δεν καταργούν, όμως, την ανάγκη να εξετάζουμε τις μακροχρόνιες υποχρεώσεις που περιορίζουν τον διαθέσιμο δημοσιονομικό χώρο. Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα μπορεί να εξυπηρετεί το χρέος της σήμερα.
Το ερώτημα είναι πόσο χώρο διαθέτει για να χρηματοδοτήσει μια διαφορετική αναπτυξιακή, κοινωνική και παραγωγική στρατηγική.
2022–2026: Η κυριαρχία δεν είναι μόνο οικονομία
Εάν η περίοδος 2010–2018 ανέδειξε τα όρια της οικονομικής αυτονομίας, τα επόμενα χρόνια φέρνουν στο προσκήνιο μια άλλη διάσταση: τη στρατηγική και γεωπολιτική εξάρτηση. Η ενέργεια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, το 2024 η ενεργειακή εξάρτηση της Ελλάδας από καθαρές εισαγωγές διαμορφώθηκε περίπου στο 79%, έναντι περίπου 57% στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Με άλλα λόγια, ένα πολύ μεγάλο μέρος των ενεργειακών αναγκών της χώρας εξακολουθεί να εξαρτάται από εισαγόμενη ενέργεια. Οι αγωγοί, τα δίκτυα ηλεκτρικής διασύνδεσης, οι σταθμοί LNG, οι διασυνδέσεις με γειτονικά κράτη και οι ενεργειακές υποδομές δεν είναι απλώς επιχειρηματικές επενδύσεις. Είναι υποδομές που καθορίζουν την ενεργειακή ασφάλεια, τη δυνατότητα ανάπτυξης και την εξωτερική πολιτική μιας χώρας.
Και εδώ επανερχόμαστε στην ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου.
Το έργο Great Sea Interconnector έχει στρατηγική σημασία για την ενεργειακή σύνδεση της Κύπρου με την Ελλάδα και, σε επόμενο στάδιο, με το Ισραήλ. Πρόκειται για υποθαλάσσια διασύνδεση περίπου 900 χιλιομέτρων, με προβλεπόμενη αρχική δυναμικότητα 1.000 MW και εγκεκριμένο προϋπολογισμό περίπου 1,94 δισ. ευρώ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει προβλέψει χρηματοδοτική ενίσχυση περίπου 657 εκατομμυρίων ευρώ. Το έργο έχει αναγνωριστεί ως ευρωπαϊκό έργο κοινού ενδιαφέροντος και αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στον τερματισμό της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κύπρου. Ωστόσο, η πορεία του έχει επηρεαστεί από τη διαφωνία Ελλάδας και Τουρκίας για τις θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι πρόσφατες εξελίξεις του Νοεμβρίου 2026, με την έκδοση ελληνικής και κυπριακής NAVTEX για τις έρευνες βυθού και την τουρκική αντίδραση, επαναφέρουν το ζήτημα στο προσκήνιο.
Η ελληνική πλευρά υποστηρίζει ότι οι απαιτούμενες άδειες για τις έρευνες έχουν χορηγηθεί από την Ελλάδα και την Κύπρο και ότι δεν απαιτείται τουρκική άδεια. Η Τουρκία, από την πλευρά της, προβάλλει τις δικές της διεκδικήσεις για τμήματα της περιοχής. Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε ότι η έκδοση μιας τουρκικής NAVTEX δεν αποτελεί από μόνη της πράξη αναγνώρισης κυριαρχικών δικαιωμάτων. Ούτε σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει αναγνωρίσει δικαίωμα τουρκικής έγκρισης.
Αλλά υπάρχει ένα ευρύτερο πολιτικό ζήτημα που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Πώς μπορεί ένα κράτος να υλοποιήσει μια στρατηγική υποδομή όταν η πραγματοποίησή της επηρεάζεται από διαρκείς γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και διεθνείς ισορροπίες; Και κυρίως, ποια είναι η αποτελεσματικότητα της διπλωματικής και ενεργειακής στρατηγικής του όταν οι σχεδιασμοί του συναντούν επανειλημμένα τέτοιου είδους εμπόδια; Η κυριαρχία δεν είναι μόνο το δικαίωμα να εκδίδεις μια άδεια. Είναι και η δυνατότητα να ασκείς τα νόμιμα δικαιώματά σου στην πράξη, με βάση το διεθνές δίκαιο και χωρίς να υποκαθίσταται η δική σου αρμοδιότητα από μονομερείς αξιώσεις τρίτων.
Παράλληλα, πρέπει να εξετάσουμε και κάτι ακόμη: ποιος χρηματοδοτεί, ποιος διαχειρίζεται και ποιος ελέγχει τις κρίσιμες υποδομές που καθορίζουν το ενεργειακό μέλλον της χώρας; Στην περίπτωση του Great Sea Interconnector, η εταιρεία του έργου έχει μετοχική σύνθεση στην οποία συμμετέχουν η γαλλική Meridiam με 66% και ο ελληνικός ΑΔΜΗΕ με 34%. Αυτό δεν συνιστά από μόνο του απώλεια εθνικής κυριαρχίας. Είναι όμως ένα ζήτημα που καθιστά αναγκαία τη διαφάνεια ως προς τη χρηματοδότηση, τη διοίκηση, τον επιμερισμό των κινδύνων και τον δημόσιο έλεγχο μιας τόσο σημαντικής υποδομής. Γιατί η ενεργειακή ανεξαρτησία δεν μετριέται μόνο από το αν κατασκευάζεται ένα καλώδιο, αλλά και από το ποιος καθορίζει τους όρους λειτουργίας του και ποιος ωφελείται από αυτό.
Η μεγάλη εικόνα: Τέσσερις διαστάσεις μιας περιορισμένης αυτονομίας
Εάν εξετάσουμε συνολικά την περίοδο 2010–2026, διαπιστώνουμε ότι η συζήτηση για την εθνική κυριαρχία δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα μόνο γεγονός. Έχει τουλάχιστον τέσσερις διαστάσεις:
1. Οικονομική κυριαρχία
Η δυνατότητα μιας χώρας να καθορίζει τη δημοσιονομική και αναπτυξιακή της πολιτική, χωρίς να εξαρτάται σε υπέρμετρο βαθμό από εξωτερικούς χρηματοδοτικούς μηχανισμούς και δεσμεύσεις.
2. Ενεργειακή κυριαρχία
Η δυνατότητα να σχεδιάζει, να ελέγχει και να προστατεύει τις κρίσιμες ενεργειακές υποδομές της, διασφαλίζοντας ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν δημιουργεί νέες μορφές εξάρτησης.
3. Γεωπολιτική κυριαρχία
Η δυνατότητα να υπερασπίζεται τα κυριαρχικά της δικαιώματα, να διαμορφώνει συμμαχίες και να ασκεί εξωτερική πολιτική με βάση τα εθνικά της συμφέροντα.
4. Δημοκρατική κυριαρχία
Η δυνατότητα της κοινωνίας, μέσω των δημοκρατικών θεσμών, να επιλέγει διαφορετικές πολιτικές κατευθύνσεις και να βλέπει τις αποφάσεις της να έχουν πραγματικό αντίκρισμα.
Αυτές οι τέσσερις διαστάσεις συνδέονται μεταξύ τους. Ένα κράτος που δεν έχει επαρκή οικονομική αυτονομία δυσκολεύεται να χρηματοδοτήσει μια ανεξάρτητη αναπτυξιακή πολιτική. Ένα κράτος που δεν ελέγχει αποτελεσματικά τις κρίσιμες υποδομές του μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με νέες εξαρτήσεις. Ένα κράτος που δεν μπορεί να μετατρέψει τα διεθνώς αναγνωρισμένα δικαιώματά του σε αποτελεσματική πολιτική και διπλωματική παρουσία αντιμετωπίζει περιορισμούς στην άσκηση της εξωτερικής του πολιτικής. Και μια δημοκρατία στην οποία οι πολιτικές επιλογές των πολιτών προσκρούουν διαρκώς σε δεσμεύσεις που δεν μπορούν να αναθεωρηθούν μέσα από ουσιαστικές δημοκρατικές διαδικασίες αντιμετωπίζει ένα σοβαρό ζήτημα πολιτικής λογοδοσίας.
Ποιος ευθύνεται; Σε αυτό το σημείο πρέπει να είμαστε ξεκάθαροι.Δεν υπάρχει λόγος να αναζητούμε αποκλειστικά εξωτερικούς ενόχους.Οι διεθνείς θεσμοί υπερασπίζονται τις δικές τους πολιτικές και οικονομικές προτεραιότητες. Τα ισχυρά κράτη επιδιώκουν να ενισχύσουν τη θέση τους. Οι γεωπολιτικές συμμαχίες λειτουργούν με βάση συμφέροντα.Αυτό δεν αποτελεί κάποια αποκάλυψη. Είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί το διεθνές σύστημα.Το ερώτημα είναι τι κάνει η Ελλάδα μέσα σε αυτό το περιβάλλον.
Από το 2010 μέχρι σήμερα, διαφορετικές κυβερνήσεις, με διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες και προεκλογικές δεσμεύσεις, διαχειρίστηκαν αυτή την πραγματικότητα. Κυβερνήσεις που διαπραγματεύτηκαν τα Μνημόνια, κυβερνήσεις που τα εφάρμοσαν, κυβερνήσεις που υποσχέθηκαν την ανατροπή τους και κυβερνήσεις που διαχειρίστηκαν τη μεταμνημονιακή περίοδο. Η ευθύνη δεν μπορεί να αποδοθεί συλλήβδην ούτε να διαγραφεί με μια αλλαγή κυβέρνησης.
Κάθε πολιτική ηγεσία έχει ευθύνη για τις επιλογές που έκανε, για τις δεσμεύσεις που ανέλαβε, για τις διαπραγματεύσεις που διεξήγαγε και για τη στρατηγική που ακολούθησε. Και κυρίως, έχει ευθύνη απέναντι στους πολίτες να εξηγεί ποια περιθώρια πραγματικής επιλογής υπάρχουν και ποια όχι. Γιατί η εθνική κυριαρχία δεν μπορεί να αποτελεί απλώς ένα σύνθημα στις εθνικές επετείους ή ένα επικοινωνιακό εργαλείο στις πολιτικές αντιπαραθέσεις. Πρέπει να αποδεικνύεται καθημερινά μέσα από την ικανότητα ενός κράτους να σχεδιάζει το μέλλον του.
Η Ελλάδα χρειάζεται να ανακτήσει την ουσιαστική δυνατότητα των επιλογών της
Η συζήτηση αυτή δεν πρέπει να οδηγήσει στην απομόνωση της χώρας. Η συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι διεθνείς συνεργασίες και οι συμμαχίες μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά εργαλεία ασφάλειας, ανάπτυξης και ευημερίας. Όμως η συμμετοχή σε μια συμμαχία δεν σημαίνει παραίτηση από την εθνική στρατηγική. Η συνεργασία δεν πρέπει να ταυτίζεται με την εξάρτηση. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν πρέπει να σημαίνει απουσία δημοκρατικού ελέγχου. Η οικονομική σταθερότητα δεν πρέπει να αποτελεί άλλοθι για τη διαρκή συρρίκνωση της δυνατότητας μιας κοινωνίας να επιλέγει το οικονομικό και κοινωνικό της μοντέλο.
Η ανάκτηση ουσιαστικής εθνικής κυριαρχίας απαιτεί:
- Παραγωγική ανασυγκρότηση και μείωση της εξάρτησης από εξωτερικό δανεισμό.
- Δημόσιο στρατηγικό σχεδιασμό για την ενέργεια και τις κρίσιμες υποδομές.
- Ενίσχυση της διαπραγματευτικής ισχύος της χώρας μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
- Αποτελεσματική υπεράσπιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων με βάση το διεθνές δίκαιο.
- Δημοκρατικό έλεγχο των μακροχρόνιων δεσμεύσεων και των στρατηγικών αποφάσεων.
- Ενίσχυση της εγχώριας παραγωγικής βάσης, της τεχνολογίας και της ενεργειακής αυτάρκειας.
Δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να λειτουργήσει μόνη της. Σημαίνει ότι πρέπει να μπορεί να συμμετέχει ισότιμα, με σχέδιο, διαπραγματευτική ισχύ και σαφή αντίληψη των εθνικών της συμφερόντων.
Το ερώτημα που δεν μπορούμε πλέον να αποφεύγουμε
Από το 2010 μέχρι σήμερα έχουν περάσει δεκαέξι χρόνια. Δεκαέξι χρόνια οικονομικής κρίσης, Μνημονίων, πολιτικών ανατροπών, αλλαγών κυβερνήσεων, ιδιωτικοποιήσεων, διεθνών δεσμεύσεων και γεωπολιτικών ανακατατάξεων. Η Ελλάδα εξακολουθεί να είναι ένα ανεξάρτητο κράτος με πλήρη διεθνή αναγνώριση. Όμως αυτό δεν αρκεί για να απαντήσει στο ουσιαστικό ερώτημα.
Πόση από την πολιτική, οικονομική και στρατηγική αυτονομία της μπορεί πραγματικά να ασκήσει;
Πόσο ελεύθερη είναι να επιλέξει ένα διαφορετικό αναπτυξιακό μοντέλο; Πόσο μπορεί να ελέγξει τις κρίσιμες υποδομές και τους στρατηγικούς πόρους της; Πόσο αποτελεσματικά μπορεί να υπερασπιστεί τα δικαιώματά της όταν αυτά συγκρούονται με τις επιδιώξεις ισχυρότερων κρατών; Και τελικά, ποια είναι η πραγματική δύναμη της λαϊκής κυριαρχίας όταν οι αποφάσεις των πολιτών και των εκλεγμένων αντιπροσώπων τους περιορίζονται από ένα πλέγμα οικονομικών, θεσμικών και γεωπολιτικών δεσμεύσεων;
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι ότι έχασε τυπικά την εθνική της κυριαρχία. Είναι ότι κινδυνεύει να συνηθίσει να ασκεί ένα ολοένα και μικρότερο μέρος της. Και αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο σημείο για μια δημοκρατία. Γιατί ένα κράτος δεν είναι πραγματικά ισχυρό μόνο όταν έχει αναγνωρισμένα δικαιώματα. Είναι ισχυρό όταν διαθέτει τη βούληση, τη στρατηγική και τις πραγματικές δυνατότητες να τα υπερασπίζεται.
Και ένας λαός δεν είναι πραγματικά κυρίαρχος μόνο όταν ψηφίζει. Είναι κυρίαρχος όταν η ψήφος του μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά την πορεία της χώρας του.
Παναγιώτης Διαμαντόπουλος
Σύμβουλος Επιχειρήσεων
πηγές: Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας: Τα τρία προγράμματα χρηματοδότησης και οι εκταμιεύσεις των 288,7 δισ. ευρώ , Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Η εκ των υστέρων αξιολόγηση των προγραμμάτων 2010–2018 και η μεταπρογραμματική παρακολούθηση του 2026 , Eurostat: Η ενεργειακή εξάρτηση της Ελλάδας το 2024 , ΟΔΔΗΧ: Τα στοιχεία του δημόσιου χρέους και της διαχείρισής του , Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Η εξέλιξη του ελληνικού ΑΕΠ σε σχέση με το 2008 , Great Sea Interconnector: Τεχνικά χαρακτηριστικά, κόστος, ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και μετοχική σύνθεση , Reuters και Καθημερινή: Οι τελευταίες εξελίξεις για τις έρευνες και την ηλεκτρική διασύνδεση.